Er­nest Xey­kok­sun ey­niad­lı he­ka­yə­si,  Dad­li Nikolsla bir­gə yaz­dı­ğı sse­na­ri əsa­sın­da ir­land mü­ha­cir ai­lə­si­nin on üçün­cü uşa­ğı olub, re­jis­sor­lu­ğa rek­lam­çı­lıq­dan gəl­miş Con For­dun (Şon Aloi­zius O`Fi­ni), (1895-1973) çək­di­yi «Di­li­jans» (1939) fil­mi ki­no­nun özü ilə ya­şıd olan epik ves­tern («vest»-»qərb» sö­zün­dən mey­da­na gəl­miş) jan­rın­da­kı ən yax­şı ek­ran əsə­ri ki­mi klas­si­ka­ya çev­ril­mək­lə ta­ri­xə düş­dü. Dilijansda uzun, təh­lü­kə­li yo­la çı­xan sək­kiz nə­fə­rin per­so­naj fərqliliyinə bax­ma­ya­raq son­da on­lar­dan hər bi­rinin ta­le­yi­nin də­yiş­mə­si dra­ma­tur­ji mo­de­lin mü­kəm­məl­li­yi­ni təs­diq­lə­yir.

İlk epi­zod­da dö­yüş­lər­dən keç­miş Ce­ro­ni­mo­nun te­leq­raf xət­ti­nin apa­çi­lər tə­rə­fin­dən kəsil­mə­si zid­diy­yə­tin tə­rəf­lə­ri­ni bə­yan edir. Və Ton­to Nyu-Me­xi­ko­dan çı­xan dlijansdakı, hə­kim­lik­dən qo­vu­lub əy­yaş­lı­ğa qur­şan­sa da, mərdlik, in­san­lıq gös­tə­rən  Dok Bun (To­mas Mit­çell),  sek­sual ma­cə­ra­la­rı­na gö­rə yer­li qa­dın­la­rın qə­zə­bi­nə gə­lə­rək yük­sək züm­rə mü­hi­ti­ni tərk et­mə­yə məc­bur edil­sə ­də keç­miş hə­ya­tı­nın həs­rə­ti­ni çə­kən, atı ax­sa­dı­ğın­dan yol­çu­la­ra qo­şu­lan, ci­na­yət tö­rət­miş kav­boy Rin­qo Ki­də (Con Ugyna) vu­ru­lan li­rik tə­xə­yül­lü fa­hi­şə Dal­les (Kler Tre­vor), özü­nü za­də­gan ki­mi gös­tə­rə­rək sü­va­ri əri­nə çat­maq is­tə­yən ha­mi­lə xa­nım Lyu­zi­n (Luiz Plett) qay­ğı­sı­nı ali­cə­nab­lıq­la son nə­fə­sə qə­dər çək­sə də, qu­mar­baz ki­mi if­şa olun­an Xet­fild (Con Kirrgdin), pul do­lu çan­ta­sı­nı əlin­dən qoy­ma­yan qor­xaq, de­ma­qoq ban­kir Hen­ri Qeytvud (Ber­ton Çer­çill), mü­la­yim tərzdə nə­si­hət­çi­lik et­sə də, ye­ni ba­za­ra bir ye­şik vis­ki nü­mu­nə­si apa­ran hiy­lə­gər ta­cir Pi­kok­dan  (Do­nald Mik) iba­rət al­tı sər­ni­şin­dən hər bi­ri, di­li­jan­sı irə­li­yə qo­van at­la­rı ida­rə edən Bak (En­di Di­vayn), onun ya­nın­da­kı, qır­mı­zı­də­ri­li­lə­rə nif­rət edən Binkroft və nə­ha­yət atı ax­sa­dı­ğın­dan yol­çu­la­ra qo­şu­lan, qa­nun ke­şik­çi­si olub tü­fəng gəz­di­rən Rin­qo Kid (Con Ugyna) ves­tern jan­rı­nın im­kan­la­rı­nın nü­ma­yi­şin­də müs­təs­na rol oy­na­yır­lar. Və Ari­zo­na ilə Yu­ta ştat­la­rı­nın ara­sın­da­kı, son­ra­lar For­dun adı ilə ta­nı­nan Manumentlər va­di­si­nin had­isə­li­li­yi qa­bar­dan çıl­paq pey­za­jı fo­nun­da film bo­yu at­lı qır­mı­zı­də­ri­li­lə­rin tə­qib et­dik­lə­ri dilijansdakı sər­ni­şin­lə­rin ümu­mi təh­lü­kə­yə du­ruş gə­ti­rər­kən fa­si­lə­siz ola­raq hal­dan-ha­la düş­mə­lə­ri ilə fil­min ar­xi­tek­to­ni­ka­sı­ qu­ru­lur. Son mə­qam­da ye­ti­şən kö­mək­lə şə­hə­rə çat­maq­la ti­pik ves­tern fi­na­lı qa­za­nan filmdə haqq na­mi­nə ci­na­yət tö­rət­miş kav­boy Rin­qo Ki­din düş­mən­lə­ri­nin hər üçü­nü məhv edərək, sevdiyi Dal­le­sə qo­vuş­maq im­ka­nı qa­zan­ma­sı xeyi­rin tən­tə­nə­si­nə çev­ri­lir. Və, bü­töv bir ta­ri­xi mər­hə­lə ər­zin­də okean­la­ra­ra­sı mə­sa­fə­nin qət olun­ma­sın­da əsas nəq­liy­yat va­si­tə­si­nə çev­ril­miş «Di­li­jans»,  il­kin fer­mer kav­boy (na­xır­çı), igid apa­çi tay­fa­sı, qa­nun ke­şik­çi­si şe­rif və ek­ran ha­di­sə­si­nin di­gər can­lı, can­sız das­tan elementləri ame­ri­ka­lı hə­ya­tı­nın au­dio­vi­zual həl­li­nə çev­ril­di. E.N.Kartsevanın “Vestern, Janrın təkamülü” kitabında yaz­dı­ğı: «Zəh­lə­tö­kən mü­sa­hib­lə­rin  fil­min­də qır­mı­zı­də­ri­li­lə­rin at­la­rı nə üçün öl­dür­mə­dik­lə­ri­ni Forddan daim so­ru­şur­du­lar: axı bu da­ha mən­ti­qi olar­dı. Hə­yat­da eh­ti­mal ki, be­lə olur­du, das­tan­da da, o cür ol­say­dı on­da das­tan möv­cud ol­maz­dı» fak­tı ek­ran əsə­ri­nin Ame­ri­ka ta­ri­xi­nin, mə­nə­vi yad­da­şı­nın sə­nət ek­vi­va­len­ti ol­du­ğu­nu təs­diq­lə­yir.

1940-cı il­də «Di­li­jans» fil­mi­nin «Os­kar» qa­zan­ma­sı və kö­mür höv­zə­si­nin vi­ran qal­ma­sı­na, şax­ta­çı ai­lə­lə­ri­nin da­ğıl­ma­sı­na üs­yan edən, sah­man­lı keç­mi­şə həs­rət­lə do­lu «Mə­nim va­dim ne­cə də ya­şıl idi» və ye­nə də, so­sial məz­mun­lu «Qə­zəb sal­xı­mı» filmlərinin də re­jis­sor həl­li­nə gö­rə hə­min mü­ka­fa­ta la­yiq gö­rül­mə­si Con For­du klas­si­kə çe­vir­di. 1942-ci il­də hər­bi xid­mə­tə çağ­rı­la­raq ki­no çə­ki­liş­lə­ri apar­maq üçün hər­bi-də­niz qüv­və­lə­ri­nə cəlb olu­na­raq «Mi­dueü uğ­run­da dö­yüş», «Bu ­bi­zim ümu­mi mü­ha­ri­bə­miz idi», «7 de­kabr» «On­la­rı qay­tar­maq müm­kün ol­ma­dı» sə­nəd­li filmlərinə gö­rə də, «Os­kar» alan Con For­dun ağır xə­sa­rət ala­raq gö­zü­nü itir­mə­si be­lə sə­nət­ka­rı  fəa­liy­yət­dən qoy­ma­dı.  «Sa­kit adam» fil­mi­nin re­jis­sor həl­li­nə gö­rə «Os­ka­r»a la­yiq gö­rü­lən Con Ford öm­rü­nün son, 1973-cü ilin­də də, hə­min mü­ka­fa­tın fəx­ri sa­hi­bi­nə çev­ril­di.

Fran­sua Tr­yuf­fo­nun 1974-cü il­də yaz­dı­ğı «İla­hi özün Con For­da xe­yir-dua ver!» mə­qa­lə­sin­də «gö­rün­məz re­jis­sor» ad­lan­dır­dı­ğı bö­yük təh­kiy­yə­çi­nin filmlərində «ta­ma­şa­çı­nın, də­qiq he­sab­lan­mış mə­sa­fə­də qo­yu­lub,  yal­nız per­so­naj­la hə­rə­kət edən ki­no­ka­me­ra­nı hiss et­mə­di­yini» vur­ğu­la­ya­raq «təh­kiy­yə­nin  çe­vik və rə­van tər­zini tə­min edən bu üsu­lun yal­nız Mo­pas­san və Tur­ge­nev­lə mü­qa­yi­sə olu­na bi­lər» fik­ri ilə sə­nət­ka­rın pe­şə­kar üs­lu­bu­nu də­yər­lən­di­rir. «Di­li­jans» fil­min­də­ki  fa­hi­şə Dal­le­sin da­va­mı ol­du­ğu, Mo­pas­sa­nın «To­tuq» no­vel­la­sı­nın əsas per­so­na­jın­dan fərqli ola­raq if­las­dan xi­la­sı­nı təq­dir edən Andre Ba­ze­nin: «Düz­dür şöh­rət­li kav­boy az-çox də­rə­cə­də qa­nun qar­şı­sın­da gü­nah­kar ol­sa da, nə­ti­cə­də bu qəh­rə­man­lar ara­sın­da­kı mə­nə­vi iz­di­vac müm­kün­lü­yü ye­ri­nə dü­şür. Be­lə­lik­lə ves­tern dün­ya­sın­da bü­tün qa­dın­lar yax­şı­dır­lar; pis­lər yal­nız ki­şi­lər­dir. O qə­dər pis­dir­lər ki, on­la­rın ən yax­şı­la­rı çə­tin sı­naq­lar he­sa­bı­na be­lə, müəy­yən də­rə­cə­də öz həmcinslərinin il­kin gü­nah­la­rı­nı yu­ma­ğa məc­bur­dur­lar» cüm­lə­lə­ri Con Ford tə­rə­fin­dən ci­la­la­nan jan­rın əsas gös­tə­ri­ci­lə­rin­dən bi­ri­ni sə­ciy­yə­lən­di­rir.