... Ya­yın ilk gü­nü mə­nim üçün şad xə­bər­lə də baş­la­ya bi­lər­di. Lap elə zəng edib de­yər­di­lər ki,  böyük bacının oğlu Cey­hu­nun to­yu­dur, dur­ma gəl! Ya da gö­zün ay­dın ol­sun, ortancıl bacının oğlu Qa­ra­şı  azad­lı­ğa bu­ra­xıb­lar!.. Am­ma üzü­dö­nük­lük­də və za­lım­lıq­da ad çı­xar­mış çər­xi fə­lək mə­nim­lə çox­dan kəc düş­müş­dü, elə öz say­dı­ğı­nı sa­yır­dı. Ona gö­rə də bəd xə­bər­lə­rə da­ha öy­rən­cə­liy­dim. Ürə­yi­mə dam­mış­dı ki, on il­dən çox Ru­si­ya­da ya­şa­yan ba­cım oğ­lu Cey­hun da bə­zi də­li­qan­lı ya­şıd­la­rı ki­mi öz əcə­li ilə öl­mək üçün do­ğul­ma­yıb!

Quş tə­ki qa­nad açıb uzaq­la­ra ge­dən belə gənc­lər elə bil can­la­rı­nı Tan­rı­nın ölüm mə­lək­lə­ri­nə hə­diy­yə  etməkçün apar­mış­dı­lar. Ona gö­rə də ta­but­la­rı göy üzüy­lə dö­nür­dü qür­bət­dən və­tə­nə. İl­lah da ki, Cey­hun boy-bu­xu­nun­da, gör­kə­min­də olan­la­rı mə­lək­lər əziz-gi­ra­mi ba­la­sı tə­ki se­vib əzizləyir­di­lər. Düz­dür, Mə­lək­lə­rin öv­la­dı ol­mur. Bəl­kə elə ona gö­rə də  övlad  kimi  əziz­lə­yib ox­şa­dıq­la­rı Cey­hu­nu doğ­ma ana­sın­dan  belə erkən ayı­rdılar;  quş tək ağuş­la­rı­na alıb  göyə -Tan­rı­nın dər­ga­hı­na tapar­dı­lar. Gö­rə­sən öz və­zi­fə bor­cu­nu vax­tın­dan qa­baq ye­ri­nə ye­ti­rən ölüm mə­lə­yi Tan­rı­nın han­sı mü­ka­fa­tı­na la­yiq gö­rü­lür? Axı, öm­rü ya­rım­çıq qa­lan bu gənc­lə­rin ata-ana­la­rı­nı, ba­cı-qar­daş­la­rı­nı, sev­gi­li­si­ni gö­zü yaş­lı qo­yan ölüm mə­lə­yi­nin nə­yi­nə gə­rək­di  belə  mü­ka­fat?

Qəl­bi­mi ağır nis­gil bü­rü­müş­dü. İn­san hə­ya­tı­nın fa­ni­li­yi ba­rə­də dü­şün­cə­lə­rim içi­mə pes­si­mizm ab-ha­va­sı dol­dur­muş­du. Göy üzün­də bu­lud­la­rın da rən­gi ağar­mış­dı.  Qürub günəşi  üfüqə ağ bayraq  kimi cancılmı.dı… Cey­hu­nun ta­bu­tu­nu gə­ti­rən təy­ya­rə içi­nə qüs­sə çök­müş doğ­ma və­tən sə­ma­sın­dan pə­ri­şan­lıq­la ye­rə enir­di. Göz­lə­mə za­lın­da doğ­ma­la­rı­nı qar­şı­la­ma­ğa gə­lən­lə­rin əlin­də gül-çi­çək dəs­tə­lə­ri ötən ba­har ça­ğı­nın in­san­la­ra bəxş et­di­yi tü­kən­məz sev­gi­dən, ar­zu-is­tək­lər­dən so­raq ve­rir­di. Bu­ra­da elə o gül-çi­çək rəng­li cib yay­lıq­la­rı ilə göz­lə­ri­nin ya­şı­nı si­lən­lər də az de­yil­di. Bu, se­vinc yaş­la­rı­na bən­zə­mir­di. Gö­rü­nür ta­but qar­şı­la­ma­ğa gə­lən tək­cə biz de­yil­dik. Təy­ya­rə­dən en­di­ri­lən iki ta­bu­tu yük an­ba­rı­na apar­dı­lar. Am­ma an­ba­rın hə­yə­tin­də baş­qa ta­but­lar da var­dı, on­la­rı şi­mal is­ti­qa­mə­tin­dən Ba­kı­ya gə­lən təy­ya­rə­lər gə­tir­miş­di. Mən Cey­hu­nun ta­bu­tu­na ba­xa-ba­xa ba­cı­mı dü­şü­nür­düm. Oğ­lu­nun ölü­mün­dən xə­bər­siz olan ba­cım in­di yə­qin ki, əkib-be­cər­di­yi bos­ta­nı su­la­yır­dı. Ne­çə vaxt idi ki, Cey­hun­la Coş­qu­na ye­miş-qar­pız pa­yı ayı­rıb, həs­rət­lə yol­la­rı­nı göz­lə­yir­di. Bəl­kə də ba­cım gü­nün bu və­də­si ən çox da Cey­hu­nu qı­na­yır­dı: "Ay saq­qa­lı ağar­mış, har­da qal­dın gəl çıx də! Axı, sə­nin toy-dü­yü­nün ola­caq..."

Fi­kir­lər ürə­yi­mi yun ki­mi di­dir­di. İn­di Cey­hu­nun ölüm xə­bə­ri­ni ba­cı­ma ne­cə ve­rim...

Yük an­ba­rı­nın iş­çi­lə­rin­dən bi­ri mə­nim bərk köv­rəl­di­yi­mi gö­rüb, baş­qa bir ta­bu­tu gös­tə­rib dil­lən­di:

- Üçün­cü gün­dür ki, bur­da­dır, hə­lə də da­lın­ca gə­lən yox­dur!..

Bəl­kə dü­şü­nür­dü ki, bu söz­lər mə­nə tə­səl­li ola­caq, ək­si­nə, da­ha da köv­rə­lib ağ­la­dım. Mə­nə bir an­lıq elə gəl­di ki, unu­dul­muş ta­but söh­bə­tin onun haq­qın­da get­di­yi­ni du­yub dil­lə­nə­cək. Bu­ra­da nə­yə gö­rə yu­ban­ma­ğı­nın sə­bə­bi­ni de­yə­sən, yal­nız özü bi­lir­di. Ta­bu­tun üs­tün­də so­ya­dı və gön­də­ril­di­yi ün­van ya­zıl­mış­dı. Oxu­ma­ğa ma­cal tap­ma­mış kim­sə əli­ni çiy­ni­mə qo­yub xı­rıl­tı­lı səs­lə de­di:

- Ba­şın sağ ol­sun, adaş! - Bu söz­lə­ri de­yən hün­dür­boy­lu, sap­sağ­lam vü­cud­lu ki­şi­nin əl­lə­ri də ta­but qə­dər ağır idi. O, Cey­hu­nun ta­bu­tu ilə bir­lik­də gə­ti­ri­lən tə­zə ta­but­da­kı ca­van ada­mın əmi­si ol­du­ğu­nu bil­dir­di:

- Mən qar­da­şım oğ­lu­nun qa­ti­li­ni ta­nı­yı­ram. Əs­li­miz Göy­çay­dan ol­sa da, onu bu­ra­da Zab­rat­da dəfn edib, qa­yı­da­ca­ğam öl­dü­rül­dü­yü o Xa­ba­rovsk xa­ra­ba qal­mı­şa, qi­sa­sı­nı al­ma­mış ge­ri qa­yıt­ma­ya­ca­ğam!..

O, su­al ya­ğan göz­lə­ri­ni mə­nə zil­lə­di. Elə bil uzaq Xa­ba­rovs­kdan Azər­bay­ca­na növ­bə­ti ta­but gön­dər­mək üçün özü­nə or­taq ax­ta­rır­dı. Mən an­ba­rın hə­yə­tin­də­ki ta­but­la­rı bir-bir ona gös­tə­rib de­dim:

- Bəl­kə bu ca­van­la­rın qa­til­lə­ri heç o qə­dər də uzaq­da de­yil. Mə­nə adaş de­yən ki­şi çaş­dı, de­yə­sən nə de­mək is­tə­di­yi­mi an­la­ma­mış­dı. Axı, on­lar öl­mək üçün de­yil, ca­van yaş­la­rın­da in­san ki­mi ya­şa­ma­ğa get­miş­di­lər ora, - de­dim.

H­ava li­ma­nın­da ta­but da­şı­ma­ğa vər­diş elə­miş tə­ci­li yar­dım ma­şın­la­rı­nın sü­rü­cü­lə­ri hər iki­mi­zə müş­tə­ri gö­zü ilə ba­xıb, qı­mı­şır­dı­lar. Son­ra or­ta­ya qə­ri­bə sa­kit­lik çök­dü. An­caq mə­nə elə gə­lir­di ki, o səs­siz­lik­də tək­cə ta­but­lar da­nı­şır­dı:

    "Kim­sə bu­ra­da qa­til­lər­dən söz sal­dı. Hə, hə, əs­lin­də bi­zim qa­til­lə­ri­miz bu­ra­da - və­tən, xalq, əda­lət de­yə-de­yə və­zi­fə kür­sü­sü­nə dır­ma­şan­lar­dı" - de­yə ta­but­lar­dan bi­ri tə­əs­süf­lə bil­di­rir­di, - vax­ti­lə bi­zim ki­mi gənc­lə­rin iş­lə­di­yi fab­rik, za­vod­la­rı hər­ra­ca qo­yub da­ğı­dan­lar­dı mə­nim qa­ti­lim!.. Axı mən Qa­ra­ba­ğa göz di­kən düş­mən­lə dö­yüş­lər­də ağır ya­ra­lan­mış­dım. Atəş­kəs­dən son­ra iş üçün ağız aç­ma­dı­ğım ida­rə, təş­ki­lat qal­ma­mış­dı. İn­gi­lis, ame­ri­kan, türk, fran­sız mil­lət­lə­rin­dən olan daş qəlb­li pat­ron­lar öz doğ­ma və­tə­nim­də mə­nə iş ver­mə­di­lər. Özü­mü­zün­kü­lər­sə vic­dan­la­rı ilə al­ver edir­di­lər. Neft daş­la­rın­da sı­ra­vi fəh­lə iş­lə­mək üçün mən­dən 1500 dol­lar is­tə­di­lər. O 1500 dol­la­rı qa­zan­maq üçün Ru­si­ya­ya üz tut­dum. Axı­rım da be­lə ol­du... Axı mən bu­ra­da özü­mü do­lan­dır­ma­ğa bir iş tap­say­dım, Ru­si­ya­nın o uc­qar şə­hə­rin­də nə ölüm ax­ta­rır­dım?!

İKİNCİ TABUT:"Siz bu dün­ya­nın ən bəx­tə­vər ölü­sü­sü­nüz, xoş ol­sun o bi­ri dün­ya­da­kı ha­lı­nı­za! Si­zi heç ol­ma­sa tor­pa­ğa tap­şır­maq üçü­ın apar­ma­ğa gə­lib­lər. Am­ma üç gün­dür ki, bur­da­yam. Mə­ni iyir­mi gün əv­vəl qə­dim bir rus şə­hə­ri­nin ba­za­rın­da ba­şı­qır­xıq, gö­zü­qız­mış ye­ni fa­şist ruh­lu ca­van­lar öl­dür­dü­lər.Kən­di­mi­zə te­leq­ram da gön­də­ri­lib. Ai­lə­miz­də ye­ga­nə iş­lə­yən, pul qa­za­nan mən idim. Qət­lə ye­ti­ril­di­yim şə­hər­də biz azə­ri­lə­rin sa­yı yer­li əha­li­nin sa­yı­nı ötüb-ke­çir­di. Odur ki, şə­hə­rin qu­ber­na­to­ru qə­rar ver­miş­di ki, bi­zi fab­rik-za­vod­lar­da işə qə­bul et­mə­sin­lər. Mən də al­ver elə­mə­yə baş­la­dım. Qa­zan­cı­ma o qə­dər şə­rik çı­xan­lar ta­pı­lır­dı ki, heç son za­man­lar evə əməl­li-baş­lı pul da yo­la sa­la bil­mir­dim".

ÜÇÜNCÜ TABUT; "Eh rəh­mət­lik, bəs sən bil­mir­sən ki, in­di hər ye­rin öz Mö­hür xanı var? Mən də bur­da öz doğ­ma Mö­hür­ xanəmıza  pul ver­mək­dən bo­ğa­za yı­ğıl­mış­dım. Düzü, mən si­zin ki­mi Qa­ra­bağ­da vu­ruş­ma­mı­şam. An­caq ağ­lım kə­sən­dən bi­lir­dim ki, düş­mən de­yi­lən tayfanın adam­la­rı dün­ya­nın hər gu­şə­sin­də Dağ­lıq Qa­ra­bağ uğ­run­da əda­lət­siz də ol­sa sa­vaş apa­rır. Düşün­düm ki, dün­ya­ya sə­pə­lə­nən hər beş-on azə­r övladı bir er­mə­ni­ dəğasını za­va­la gə­tir­sə, on­da tor­paq­la­rı­mı­za ta­mah sa­lan düş­mə­nin to­xu­mu kə­si­lər ki... Mən də elə­mə­dim tən­bəl­lik, bir-iki ter­ror­çu daş­na­kın qu­la­ğı­nı çər­tib, cə­za­lan­dır­dım. Am­ma nə fay­da­sı, ey mə­nim axi­rət yol­daş­la­rım. Yad mil­lə­tin qa­nun ke­şik­çi­si mə­nə aman ver­di. Dedi sə­nin bu ci­na­yət əmə­lin daşnak cəl­lad­la­rı­nın Xo­ca­lı­da tö­rət­di­yi or­ta əsr vəh­şi­li­yi­nin ya­nın­da nə­dir ki?!. Get ya­şa!..  Əcəb yaşadım! Vay özü­mü­zün­kü­lə­rin əlin­dən - ax­ta­rış ve­rib mə­ni tap­dı­lar. Mə­nə de­di­lər ki, bə­yəm sən Al­la­hın ba­cı­sı oğ­lu­san? Ni­yə  Rusiya bazarlarında eldiyin bu qəh­rə­man­lı­ğı ge­dib Qa­ra­bağ­da gös­tər­mə­din? Dedim əs­təğ­fu­rul­lah, mən Al­la­hın ba­cı­sı oğ­lu de­yi­ləm, hə­lə üs­tə­lik nə na­zir oğ­lu­yam, nə də de­pu­tat-zad qo­hu­mum var. H­eç məm­lə­kə­ti­mi­zin hər­ra­ca qo­yu­lan əm­la­kın­dan nəs­li­mi­zə bir ti­kə də pay düş­mə­yib. Bir hal­da ki, və­tə­nin sər­və­ti­ni ye­yib şi­şən na­zir­lə­rin oğ­lu Qa­ra­ba­ğın yo­lu­nu ta­nı­mır, mənim  mü­ha­ri­bəmin kimə, nəyə  xeyri olacaq ki? Müharibədə yurdun, daşı da, göydə uçan quşu da savaşmasa, kasıbı canıyla, varlısi malıyla-puluyla vuruşmasa… ondan  nə qələbə ummaq  olar?  Dedi­lər, mə­sə­lə bu­ra­sın­da­dır ki, sən də ne­çə il­dir, Ru­si­ya­da pul qa­za­nır­san, ver, ca­nı­nı qur­tar! Bax, be­lə­cə qar­daş­lar, düz on il mən öz doğ­ma öl­kə­min və­tən­da­şı ol­ma­ğa ça­lış­dım. Bir ətək pul ve­rib al­dı­ğım pas­por­tun mö­hü­rünün mürəkkəbi  qu­ru­ma­mış, gör ba­şı­ma nə iş gəl­di. H­eç ol­ma­sa, sə­nəd­siz-fi­lan­sız dü­zü-dün­ya­nı gə­zib, do­la­şır­dım. Sən de­mə sə­nəd ada­mın ün­va­nı­nı ölü­mə ni­şan ve­rən  tə­lədən savayı bir .ey deyil­miş... H­eyif ver­di­yim o pul­la­ra... hə­lə ver­di­yim qo­naq­lı­ğın ləz­zə­ti Mö­hür  xanın qur­sa­ğın­dan çə­kil­mə­yib! O pul­la­rı özü­mə toy elə­mək üçün yığ­mış­dım... Gö­rü­nür, bu öl­kə­də Mö­hür­ xan ki­mi na­dü­rüst­lə­rin qur­sa­ğı dol­sun de­yə hə­lə bi­zim ki­mi çox oğul­la­rın ana­sı ağ­lar qal­ma­lı­dır".

Son­ra ta­but­lar bir-bi­ri­lə vi­da­laş­dı "O dün­ya­da gö­rü­şə­nə­dək!" - de­di­lər. Ta­but­la­rı apa­ran tə­ci­li yar­dım ma­şın­la­rı ha­va li­ma­nın­dan uzaq­laş­dı­lar.

                                                                        ***

   Cey­hu­nun ta­bu­tu­nu apa­ran ma­şı­nın pən­cə­rə­sin­dən dal­ğa­la­rı şa­hə qal­xan də­niz gö­rü­nür­dü. Şü­şə­ni dö­yəc­lə­yən Ba­kı kü­lə­yi elə bil Kər­bə­la çö­lün­də şə­hid olan­la­ra həsr edil­miş qəm­li bir mər­si­yə­ni pı­çıl­da­yır­dı.

... Uşaq vax­tı Cey­hun be­şi­yi xoş­la­maz­dı. Ba­cı­sı Gü­nəş, qar­da­şı Rus­lan kör­pə ikən xəs­tə­lik­dən öl­müş­dü­lər. Cey­hun da ba­la­ca be­şi­yi ölən kör­pə­lə­rin mə­za­rı­na ox­şat­mış­dı. H­əmi­şə ana­sı­nın qu­ca­ğın­da yu­xu­ya ge­dər­di. Be­şi­yə qo­yan ki­mi oya­na­ıb, ağ­la­yar­dı... Dil­li-di­la­vər Cey­hun in­di ta­bu­tun için­də lal-din­məz uzan­mış­dı. Yol­lar ma­şı­nı da, ma­şı­nın içə­ri­sin­də­ki ta­bu­tu da be­şik ki­mi yır­ğa­la­yır­dı. Mən ta­bu­tu­na ba­xa-ba­xa, onun ayaq­ya­lın is­ti qum­la­rın üs­tün­də hə­yət-ba­ca­da oy­na­dı­ğı gün­lə­ri xa­tır­la­yır­dım. Cey­hun o qum­la­rın üs­tün­də oy­na­ya-oy­na­ya bo­ya-ba­şa ça­tıb, pəh­lə­van cüs­sə­li gənc ol­muş­du. O qum­lar san­ki onun ayaq­la­rı­na ya­pı­şıb, bü­tün dün­ya­nı gə­zib do­laş­mış­dı. Bəl­kə o qum­lar in­di ta­bu­tun için­də, əbə­di yu­xu­ya get­miş Cey­hu­nun ayaq­la­rın­dan qop­ma­mış­dı­lar. Qu­la­ğı­ma Cey­hu­nun sə­si gəl­di:

Ye­rim Qum­lu Ba­zı­dı,

H­aq­dan gə­lən ya­zı­dı,

Dün­ya­ya gə­lən gün­dən,

Fə­lək, qəb­rim qa­zı­dı...

Qum­lu Ba­zı kən­di­miz­də­ki qə­bi­ris­tan­lı­ğın  köhnə adı­dır. Qə­dim za­man­lar­da də­ni­zin lə­pə­dö­yə­ni hün­dür tə­pə­lik olub. İki əsr­dən çox idi ölü­lər Qum­lu Ba­zı­da tor­pa­ğa tap­şı­rı­lır­dı. Son on il­də Ba­zı­da ca­van mə­zar­la­rı xey­li art­mış­dı. Ana­lar ca­van oğul­la­rı­nın mə­zar­la­rı­nı qır­mı­zı par­ça­la­ra bü­rü­yür­dü­lər. O al­qır­mı­zı par­ça­la­rı oğul­la­rı­nın bəy otaq­la­rı­nı bə­zə­mək üçün toy xonçasında  sax­la­mış­dı ana­lar... Qumlu Bazıda qür­bət­də qət­lə ye­ti­ri­lən­lə­rin  məzarlarının sa­yı və­tən uğ­run­da şə­hid olan gənc­lərim məzarın­dan iki də­fə çox idi. Hələ qürbətdə ömünü başa vurub, kəfənsiz –qusulsuz ölənləri demirəm. Qübətdə şah olsalar da onların məzarlaı ana-bacılarının acı göz yaçları ilə islanmamışdı.

Ana­sı­nı oğul to­yu­na həs­rət qo­yan Cey­hu­nun na­kam ta­le­yi­nə isə san­ki göy­də mə­lək­lər də yas sax­la­mış­dı. Ta­bu­tu üs­tü göz yaş­la­rın­dan is­lan­mış­dı. H­ər­dən mə­nə elə gə­lir­di ki, o hə­lə də adı­na QÜR­BƏT de­yi­lən uzaq yer­də­dir, nə vaxt­sa sağ-salamat  ge­ri dö­nə­cək! An­caq Ay­dın əmi­nin te­le­fon zən­gi mə­nim gü­ma­nı­mı par­ça-par­ça et­di: "İn­di har­da­sı­nız? Biz ha­zır­lı­ğı­mı­zı gö­rüb qur­tar­mı­şıq. (Yə­ni Ceyhunun qə­birini qaz­mı­şıq)... Si­zi göz­lə­yi­rik".

Dəh­şət idi. Yol mə­nə uzun gö­rü­nür­dü, yox­sa pəh­lə­van Cey­hu­nun ta­bu­tu­nu apa­ran ma­şı­nın gü­cü tü­kən­miş­di. Əmim­lə da­nı­şan­da mə­nə elə gəl­di ki, əli­mi uzat­sam kən­də ça­tar. Toy toğ­lu­su­nun bur­ma buy­nu­zu ki­mi qıv­rı­lan il­ğım­lı yol­lar­sa uzan­dıq­ca uza­nır­dı. Dümyanın ən uzun qürub çağıydı o gün! Ba­cım­gi­lin hə­yət-ba­ca­sı göz­lə­rim­də can­lan­dı: İla­hi, ora qür­bət­də  cavan oğ­lu, əri, qar­da­şı öl­ən  nə çox məsum-çarəsiz  və  çöhrələri yaslı qarapaltarlı qa­dın­ yı­ğı­şıb!

Mə­nim Ar­zu ba­cım in­di hər şey­dən agah idi. Dönüb bos­tan­da Cey­hu­nun adı­na sax­la­dı­ğı ye­miş­lə­rə ba­xıb, na­lə çə­kir­di:

Bos­tan­da ta­ğım ağ­lar,

Su­suz yar­pa­ğım ağ­lar,

Sa­ğam özüm ağ­la­ram,

Öl­ləm tor­pa­ğım ağ­lar.

... Son­ra uğul­tu­lu bu­ğa­naq qalx­dı. Kü­lək çöl-ba­yı­rın ba­rı­nı-bə­rə­kə­ti­ni san­ki gö­yə so­vu­ra­caq­dı. Kənd yo­lun­dan qum də­nə­cik­lə­ri ha­va­ya qal­xıb, Qum­lu Ba­zı­ya sa­rı ge­dir­di. O qum­lar kü­lək tox­ta­dıq­ca tə­zə qa­zıl­mış mə­za­ra dü­şür­dü. O qum də­nə­cik­lə­ri hər gə­li­şin­də Cey­hu­nun aya­ğı­na dö­şə­nər­di­lər. O qum də­nə­cik­lə­ri uşaq vax­tın­dan Cey­hu­nun ayaq iz­lə­ri­ni öpüb-ox­şa­mış­dı­lar. İn­di san­ki ölüm xə­bə­ri­ni eşi­dib öz­lə­ri­ni Cey­hun­dan qa­baq dəfn elə­yir­di­lər.

... Yol­da bə­zək­li-dü­zək­li gə­lin ma­şın­la­rı gö­rü­nür­dü. Toy ha­va­sı üs­tün­də kök­lən­miş adam­lar tə­ci­li yar­dım ma­şı­nın­da­kı ta­but­dan xə­bər­siz idi­lər. O ta­but­da­kı ca­va­nın da bir yay ax­şa­mı to­yu ola­caq­dı. Gə­lin apa­ran o bə­zək­li-dü­zək­li ma­şın­lar­dan bi­ri də Ar­zu ba­cı­mın hə­yə­ti­nə dö­nə­cək­di... "Bəy ota­ğı gör­mə­yən Cey­hu­num lay-lay". Ba­cı­mın sə­si uzaq­dan qu­la­ğı­ma düş­müş­dü. O səs mə­nim ki­mi Cey­hu­nu da təş­vi­şə sal­mış­dı san­ki.

"Dayı, anam­dan mu­ğa­yat olun!.." - de­yə dil­lən­di ta­but­dan.

Mən bu an nə edə­cə­yi­mi dü­şü­nür­düm. Yo­lun kə­na­rın­da­kı ya­rım­çıq bi­çil­miş zə­mi­nin için­də sı­nıb, xa­rab ol­muş kom­bay­nın sa­hi­bi də qaş­qa­ba­ğı­nı tök­müş­dü. İn­di bəl­kə o da özü­nü dün­ya­nın ən bəd­bəxt ada­mı sa­nır­dı. O, bəlkə də bil­mir­di ki, dün­ya­da ən ağır iş ana­sı­nın üs­tü­nə ca­van oğ­lu­nun ta­bu­tu­nu apar­maq­dı. Kən­din gi­rə­cə­yin­də tən­ha bir qo­ca əl ağa­cı­na söy­kə­nib ya­xın­lı­ğın­da əy­lə­nib-gü­lən ca­van­la­ra ba­xır­dı. İn­di öz cavanlıq çağını xatırlayan  o  əldən düşmüş qoca da yəqin ölüm ba­rə­də heç dü­şün­mür­dü.

                                                                ***

…Ba­cım­gi­lin hüzn­lə do­lu  hə­yə­ti­ndə izdihamı gö­rən­də tə­ci­li yar­dım ma­şı­nı­nın sü­rü­cü­sü hə­yə­can­lan­dı:

 - Mü­əl­lim ma­şın tə­zə­dir, bə­zən dərd in­san­la­rı həd­din­dən çı­xa­rır, ələl­xü­sus da qa­dın­la­rı. Qə­zəb­lə­ri­ni ta­but gə­ti­rən ma­şı­na tö­kür­lər. H­ət­ta özü­mü də bir də­fə möh­kəm əziş­di­rib­lər. Deyi­rəm, ne­cə ol­sa, si­zi eşi­dər­lər!..

- Na­ra­hat ol­ma! - de­dim. An­caq onun ke­çir­di­yi tə­laş his­si ötüb-keç­mə­di.

"Dayı, anam­dan eh­ti­yat­lı ol, özü­nü ma­şı­nın al­tı­na atar!.."

Cey­hun son də­fə ta­bu­tun için­dən dil­lən­di.

- Cey­hun gə­lir, Cey­hun gə­lir! - xə­bər ge­dib kən­din hər gu­şə­si­nə çat­mış­dı. Hər dəfə Ceyhundan şax rus pulu göy ABŞ dolları rüşfət alan Mö­hür  xan  da ida­rə­də otu­rub əl­lə­ri­ni ovuş­du­rur­du:

- Ay can, ay can, bu il­ki ku­rort pu­lum da dü­zəl­di. Qoy zəng edib bir cüt put­yov­ka si­fa­riş edim... Birini özümə, birini də cananıma…

- İş­ta­hı­na qoz hal­va­sı! Ay əb­lə­hin bi­ri əb­ləh, bu də­fə Ceyhunun  özü yox e, ta­bu­tu gə­lir!.. Bu­nu de­yən hər kim idi­sə Mö­hür xanın ba­şı­na çırt­ma vur­du. Mö­hür xan əsəbləşıb de­di:

- Eh, bəd­bəxt adam­san, heç vaxt mə­mur­lu­ğun, mö­hü­rün ləz­zə­ti­ni bil­mə­yib­sən. Ona gö­rə ağ­zı­nı qo­yub­san kön­də­lən yer­də. Nə ol­sun ki, ölü­sü gə­lir? Ru­si­ya­dan gə­lən ölü­lə­rin bi­ri sə­nin ki­mi bur­da­kı yüz di­ri­yə bə­ra­bər­dir. Sən bur­dan-bu­ra seç­ki­yə gəl­mə­yən­də on­lar gə­lir, həm də biz is­tə­yən na­mi­zə­də səs ve­rir­lər. H­ələ baş­qa haqq-he­sab­la­rı­mı­zı de­mi­rəm...

... Ceyhungilin həyətindən ucalan vay-şi­vən sə­si onun söz­lə­ri­ni eşi­dil­məz et­di. Yay gü­nə­şi qü­ru­ba enir­di. Cey­hu­nun bal­zam­laş­dı­rıl­mış me­yi­di­ni ta­but­dan çı­xa­rıb, yu­yu­cu­xa­na­ya apar­dı­lar. Kim­sə hey­rət­lə:

- Elə bil in­di hə­rə­kə­tə gə­lib, əməl­li-baş­lı da­nı­şa­caq!-de­di. Ölü­yu­yan­lar­dan ən yaş­lı­sı onun sö­zü­nə güc ver­di:

- Hə, elə bil heç öl­mə­yib. Dərin yu­xu­ya ge­dib, bə­də­ni də gül ki­mi, tər-tə­miz­dir. Bircə başının arxasında güllənin açdığı kiçik dəlik var…

Son­ra hə­yət-ba­ca­ya sığ­ma­yan ağ­laş­ma sə­sin­dən Cey­hun da san­ki yu­xu­dan oyan­dı:

"- Hə, in­di­cə aya­ğa qal­xa­ca­ğam. Axı mə­nim ta­bu­tu­ma heç ki­min gü­cü çat­maz. Özüm  öz çiy­ni­mə gö­tü­rüb, mə­za­rı­ma apa­ra­ca­ğam..."

Cey­hu­nun  xəyalı get-ge­də uəriyib  is­ti yay ax­şa­mı­na qa­rış­dı.

…Mol­la­nın oxu­du­ğu "Ər­rəh­man" su­rə­si­nin sə­da­la­rı al­tın­da ta­but yır­ğa­la­na-yır­ğa­la­na ge­cəy­lə Qum­lu Ba­zı­ya sa­rı yol al­dı.

 22.06.2004.